De oorsprong van...Verloren Maandag

In de stad Antwerpen en ver daarbuiten kent iedereen het fenomeen dat het op de 1ste maandag na Driekoningen (6 januari). Bij alle bakkers en op alle markten zie je dan appelbollen en worstenbrood verschijnen of worden deze zelfs in de cafés verkocht of uitgedeeld.

De oorsprong hiervan bestaat uit verschillende theorieën maar ze komen allemaal op hetzelfde neer: verloren maandag is een dag die verloren is voor de werkgever, een dag waarop niet of nauwelijks wordt gewerkt.

In de Middeleeuwen (15de eeuw) legden de ambtenaren op de eerste maandag na Driekoningen hun eed af. Die plechtigheid werd gevolgd door een feest. Om het feest voor de stad betaalbaar te houden, kregen de ambtenaren een goedkoop vleesbroodje te eten. Aangezien de ambtenaren de rest van die dag niet meer werkten, werd die specifieke dag al gauw "Verloren Maandag" gedoopt.

Een variant op dit verhaal wil dat de in vroegere tijden erg machtige gilden rond het begin van de 18de eeuw hun nieuwjaarsfeest organiseerden op "Verloren Maandag". Een ganse dag werd er gevierd, en kwamen de ambachtslui niet aan werken toe.

Verder is er in oude geschriften sprake van een "verzworen maandag": een Lorreinse akte uit 1231 verhaalt over de "lundi parjure", de dag waarop sommige ambtenaren hun eed aflegden. Deze aanduiding bleef echter niet beperkt tot de maandag na de eerste zondag na Driekoningen. Er wordt immers ook gesproken over de "verzworen maandag van Pasen" of de "verzworen maandag van Kerstmis". In Antwerpen wordt hiervan gewag gemaakt in een kerkrekening d.d. 1431, en later ook in een stadsrekening uit 1513.

De eerste "Verloren Maandag" komen we tegen in 1730, te Leuven. Ook hierbij zou het gaan om een dag die "verloren" was: er werd niet gewerkt, omwille van de feestelijkheden ter gelegenheid van de eedaflegging der ambtenaren. Ook het voorlezen van gildenboeken, met daarin de rechten en plichten der ambachtslui, zou tot een "Verloren Maandag" geleid hebben. Hierna, zo wordt gesteld, zou de patroon zijn gildenleden immers op een borrel vergast hebben. Dit gebruik was naar verluidt vooral in Antwerpen in zwang. In andere gemeenten gingen gildenleden van deur tot deur de nieuwjaarswensen aanbieden, in naam van hun patroon. Het lijkt vrij veilig te veronderstellen dat ook dit aanleiding gaf tot herbergbezoek en werkverzuim. In andere gewesten gelden voor soortgelijke dagen andere benamingen: "weversmaandag" in de Westhoek, "koppermaandag" in Nederland.

Het eten van écht worstenbrood, zoals wij dat nu kennen, zou pas opgekomen zijn rond 1880, en dan nog slechts sporadisch. Een eerste spoor wordt aangetroffen in het boek van Edward Poffé: " Plezante mannen in een plezante stad". Pas na de Tweede Wereldoorlog zorgde het worstenbrood bij de bakker voor een grote toeloop op " Verloren Maandag". Tot op heden werd deze lekkere traditie gehandhaafd, alhoewel worstenbrood nu het ganse jaar door vlot verkrijgbaar is.

In de zestiger jaren was in het Antwerpse een worstenbroodmaaltijd gebruikelijk op "Verloren Maandag". Later werd in herbergen worstenbrood gratis aangeboden, om de dorst op peil te houden. Nog later zouden ook heel wat bedrijven mee gaan doen: op "Verloren Maandag" werd het lunchpakket, al dan niet op kosten van de baas, door één of meerdere worstenbroden vervangen. Wat ook de oorsprong van de term " Verloren Maandag" en van het worstenbrood mag zijn, feit is dat in gans de stad Antwerpen, en vér daarbuiten, op deze bijzondere dag worstenbrood een belangrijke plaats op het menu inneemt, en dit zowel thuis en op het werk, als in de betere verbruikslokalen.